De regeringsleiders van de 27 EU-lidstaten komen vrijdag 13 november samen in Dublin voor de eerste Europese top die volledig aan kunstmatige intelligentie is gewijd. De informele bijeenkomst, geleid door Europese Raadsvoorzitter António Costa, moet de basis leggen voor een strategie waarmee Europa de achterstand op de Verenigde Staten en China probeert in te lopen. Volgens de Volkskrant zijn als gasten uitgenodigd Arthur Mensch, CEO van het Franse AI-bedrijf Mistral, en Nobelprijswinnaar Geoffrey Hinton, een van de grondleggers van de technologie en inmiddels een van zijn scherpste critici.
De top kan volgens analisten op weinig meer slechtere timing rekenen. De recente maanden maakten pijnlijk duidelijk dat de AI-transformatie niet alleen economische kansen biedt, maar ook concrete schade aanricht. De Nederlandse Autoriteit Financiële Markten (AFM) waarschuwde dinsdag dat de vraag niet meer is óf de banksystemen worden gehackt, maar wanneer, en dat de lidstaten daar onvoldoende op zijn voorbereid.
Veiligheid en strategische autonomie op de agenda
De agenda is breed. Naast de concurrentiekracht van het Europese bedrijfsleven staan de gevolgen voor de arbeidsmarkt, wetenschap, zorg, privacy en democratie op tafel. Modern Diplomacy bericht dat de groeiende concurrentie met de VS en China de technologische en industriële zwakheden van Europa blootlegt. Het AI-leiderschap ligt momenteel bij een handjevol Amerikaanse bedrijven zoals OpenAI, Anthropic, Google en Meta, wrijfmarktmacht volgens Europese beleidsmakers niet alleen eerlijke concurrentie ondermijnt, maar ook een directe bedreiging vormt voor de door de EU nagestreefde strategische autonomie.
Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen zette de effecten van de AI-revolutie in haar jaarlijkse toespraak van september op hetzelfde niveau als die van klimaatverandering. Zij noemde het huidige moment een kantelpunt: wordt er nu niet gehandeld, dan gaat het volgens haar onomkeerbaar verkeerd.
'Modellen die momenteel ontwikkeld worden, maken hacking mogelijk op een schaal die we nooit voor mogelijk hadden gehouden', zei Von der Leyen in haar jaarlijkse rede. 'Tegenstanders die de wereld heel anders zien dan wij zullen er binnenkort over beschikken.'
Zij kondigde vorige week bovendien zogenaamde blauwdrukken aan voor de toepassing van AI in sectoren als zorg, transport, landbouw, defensie en ruimtevaart. Daarmee neemt de Commissie, zoals vaker bij weifelende regeringsleiders, het voortouw.
Twee parlementariërs, twee richtingen
Beleidsexperts in het Europees Parlement dringen aan op duidelijke keuzes. Kim van Sparrentak (GroenLinks/PvdA) ziet vooral 'gebrek aan leiderschap en visie' in de EU en vreest dat Europa afhankelijk blijft van een paar Amerikaanse technologiebedrijven. Zij pleit voor eigen Europese AI-modellen, strenge toezichtregels en bedrijven die aansprakelijk zijn voor schade. De digitale soevereiniteit moet volgens haar ook duurzaam zijn, met schone energie voor Europese数据中心.
'Nu bouwen we die centra voor Amerikaanse bedrijven: op ons land, met onze energie, ons water en onze data', aldus Van Sparrentak. Dat moet volgens haar anders.
Haar fractiegenoot Bart Groothuis (VVD) trekt een tegenovergestelde conclusie. 'We kunnen de strijd om digitale autonomie niet winnen met onze huidige privacy- en andere regels', zei hij. 'Het is nu illegaal in de EU om eigen AI-modellen te trainen, dat is onacceptabel. Sorry, maar het is kiezen tussen kwaden. De EU moet dereguleren.'
Groothuis waarschuwt dat Europa anders 'digitaal gekoloniseerd' wordt door Amerikaanse bedrijven, die de winsten, systemen en standaarden bepalen. Hij kiest voor open-source AI-modellen, niet de gesloten systemen van Anthropic en OpenAI. 'Europa bouwt gezamenlijk de motor, de carrosserie eromheen kan steeds worden aangepast.'
Acute dossiers verdringen het AI-debat
De strategische discussie zal de leiders echter maar ten dele bereiken. Premier Rob Jetten is niet in Dublin; zijn Belgische en Spaanse collega's evenmin. Alle drie vechten ze thuis voor het voortbestaan van hun coalities. Daardoor ontbreekt een deel van de Europese beleidselite precies bij de eerste AI-top ooit.
Daarbij verdringen acute dossieren de agenda, schrijft de Volkskrant. Een deel van het debat gaat op aan de vraag wie de EU namens de lidstaten aan tafel moet vertegenwoordigen zodra er serieuze vredesonderhandelingen met Rusland over Oekraïne komen. De Italiaanse premier Giorgia Meloni eiste vorige week op hoge toon een discussie daarover. Bondskanselier Friedrich Merz reageerde een dag later met de opmerking dat het gesprek dan ook over de financiële hulp voor Kyiv moet gaan, waar Italië volgens hem niet het rolmodel is.
In de wandelgangen wordt bovendien driftig onderhandeld over de nieuwe Europese meerjarenbegroting en over de opvolging van de president van de Europese Centrale Bank, met de Nederlander Klaas Knot en de Spanjaard Pablo Hernández de Cos als kandidaten.
Waarom deze top nu pas komt
Het is opvallend dat de regeringsleiders pas nu, jaren na de doorbraak van taalmodellen zoals ChatGPT en Claude, voor het eerst gezamenlijk over AI vergaderen. Reuters bericht dat de bijeenkomst vooral moet besluiten hoe de EU de aansluiting met de VS en China kan vinden op het gebied van financiering, normen en concurrentiekracht. De uitkomst van de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen en de daarmee gepaard gaande waardedaling van AI-bedrijven maken de urgentie volgens waarnemers alleen maar groter.
De vraag die in Dublin boven alles hangt, is of de lidstaten erin slagen een gemeenschappelijke koers te bepalen, of dat het verschil in visie tussen voorstanders van strenge regelgeving en pleitbezorgers van deregulering het Europese antwoord op AI verzwakt. De komende weken moet blijken of de aangekondigde blauwdrukken van de Commissie daar een concreet antwoord op vormen.
Veelgestelde vragen
Waarom organiseert de EU nu pas een top over kunstmatige intelligentie?
Het is de eerste keer dat de 27 regeringsleiders gezamenlijk over AI vergaderen. De urgentie is toegenomen door de marktdominantie van Amerikaanse bedrijven, veiligheidsrisico's en de waarschuwing van de AFM dat een hack van banksystemen slechts een kwestie van tijd is.
Wie zijn de gasten op de AI-top in Dublin?
Arthur Mensch, de 34-jarige CEO van het Franse AI-bedrijf Mistral, en Geoffrey Hinton, de 78-jarige Nobelprijswinnaar natuurkunde en een van de grondleggers van AI, zijn als gasten uitgenodigd.
Welke keuze staat de EU volgens deskundigen voor?
Het debat draait om de vraag of de EU kiest voor strenge Europese regels en eigen AI-modellen, of voor deregulering om de concurrentie met Amerikaanse en Chinese bedrijven aan te kunnen.