Amsterdam heeft deze week 180 iepen met wortelkluit en al uit de grond gehaald in het Havengebied, waarmee een uniek onderzoek van acht jaar zijn slotfase bereikt. Boomwetenschappers gaan de wortelscans en groeimetingen analyseren om vast te stellen welke grondsoort bomen het beste laat uitgroeien tot brede, schaduwgevende kronen. Het eindrapport wordt in het voorjaar verwacht.
De proef is een antwoord op een veranderende opgave voor de openbare ruimte, aldus NOS. Waar gemeenten vroeger kleine, langzaam groeiende bomen verkozen omdat die netjes in de straat pasten, is de wens nu omgekeerd. Door extremere hitte in de zomer wil Amsterdam juist grote kronen met veel schaduw.
Waarom de ondergrond het groeitempo van stadsbomen bepaalt
De 180 iepen zijn acht jaar geleden geplaatst in vijftien verschillende grondmengsels, variërend van bomenzand tot steenachtige mengsels en combinaties die de gemeente al zo'n 25 jaar toepast in de stad. Het betrof identieke bomen onder gelijke omstandigheden, wat een zuivere vergelijking mogelijk maakt. Boomtechnisch adviseur Gerrit-Jan van Prooijen, die aan het onderzoek meewerkt, schetst de laatste stap van de analyse.
De afgelopen acht jaar zijn de stammen en kronen regelmatig opgemeten. De wortelscans die deze week zijn toegevoegd, moeten nu aan die bovengrondse data worden gekoppeld. Dat is volgens hem nog best ingewikkeld.
De eerste bevindingen zijn al concreet. Bomenexpert Hans Kaljee van de gemeente Amsterdam zag dat mengsels die de stad al jaren gebruikt, bij het opgraven tegenvielen. De kluit bleek kleiner, met minder haarwortels, terwijl die fijne wortels juist bepalend zijn voor de opname van water en voeding. Ook concludeert hij dat de fijnheid van het mengsel waarschijnlijk belangrijk is, en dat granulaat met klei erin voortaan wordt vermeden.
Beperkte ondergrondse ruimte in de stad
Wethouder Groen Lian Heinhuis benadrukt dat de stedelijke ondergrond in Amsterdam weinig ruimte biedt aan boomwortels. Bomen groeien daardoor moeilijk in de stad. De nieuwe kennis moet de gemeente in staat stellen gericht bomen te planten op plaatsen waar afkoeling het meest nodig is, zoals pleinen en brede straten met veel zon.
De relevantie reikt verder dan Amsterdam. Andere steden kampen met vergelijkbare uitdagingen rond hitte en beperkte ondergrondse ruimte, aldus de wethouder. Ook voor particuliere aanplant geldt dat de bodemkeuze meebeslist over slagen of mislukken; wie een boom koopt, moet de grondomstandigheden van tevoren afwegen, zo adviseert het Innovatieprogramma Veen bij de voorbereiding van aanplant.
Wortels bleken meesters in ontsnappen
Het onderzoek vroeg om strikte controle. Elke iep kreeg tijdens de proef een even groot, met schermen afgezet stuk grond. In sommige gevallen ontsnapten wortels toch uit dat afgezette vierkante vlak, wat de vergelijkbaarheid onder druk zette.
Van Prooijen duidt dat gedrag als rendementsdenken. Wortels zijn continu op zoek naar de plek met de meeste zuurstof, vocht en voeding; hij vergelijkt ze met Houdini. Of de ontsnappingen ook een signaal waren dat het grondmengsel niet voldeed, is nog niet zeker. Het kan ook zijn dat gras over het scherm groeide en zo een ontsnappingsroute bood. De onderzoekers moeten dit meenemen in de analyse.
Het belang van een doordachte bodemaanpak is breder onderkend. Bodemverbetering vraagt herhaalde inspanning omdat organisch materiaal afbreekt en wegspoelt, en halve toepassing van zowel bodemaanpassing als plantkeuze leidt tot inconsistente groei, signaleert Hoveniers Online bij afwegingen voor nieuwe aanplant. Amsterdam zet met zijn proefveld in op kennis die zulke fouten in het groenbeleid kan helpen voorkomen.
Wat gebeurt er met de 180 iepen?
De bomen krijgen opnieuw een plek in de stad. De meeste gaan waarschijnlijk naar parken, zegt Kaljee. Enkele iepen krijgen mogelijk een plek op straat, in een grondmengsel dat op basis van de eerste indrukken goed werkt.
Voor Kaljee, die de proef al lang wilde doen maar de financiering lang in de weg stond, is de oogstdag een persoonlijk hoogtepunt. Het rapport met de definitieve conclusies over het beste grondmengsel verschijnt in het voorjaar.
Veelgestelde vragen
Welke grond is het beste voor snel groeiende stadsbomen?
Dat moet het eindrapport in het voorjaar uitwijzen. Vast staat al wel dat de fijnheid van het mengsel vermoedelijk belangrijk is en dat granulaat met klei uit den boze is.
Waarom onderzoekt Amsterdam boomgrond?
De gemeente wil grote bomen met brede kronen voor schaduw bij hitte, maar de ondergrondse ruimte in de stad is beperkt. De juiste grond moet bomen helpen sneller en gezonder te groeien.
Hoelang duurde het Amsterdamse iepenonderzoek?
Acht jaar. In die periode stonden 180 identieke iepen in vijftien verschillende grondmengsels in het Havengebied.