De erfgenamen van de Duits-Joodse uitgeversfamilie Fischer eisen dat veilinghuis Sotheby's een Van Gogh uit de veiling haalt. Volgens hen is het schilderij Bloeiende Kastanjebomen in 1936 onder dwang verkocht, als gevolg van nazi-vervolging. De veiling staat voor komende woensdag gepland, met een verwachte opbrengst van circa 180 miljoen dollar.
Dat meldt de Volkskrant. Het bedrag zou het hoogste ooit zijn voor een schilderij van Vincent van Gogh. Of de verkoop doorgaat, is momenteel onzeker.
Bezwaren van de familie Fischer
De advocaat van de nazaten stelt dat Sotheby's moet aantonen dat het schilderij destijds voor de marktwaarde is verkocht, en dat de verkoop ook zonder het nazibewind tot stand zou zijn gekomen. 'Anders kan de veiling niet plaatsvinden', schrijft de advocaat in een e-mail aan het veilinghuis, die in handen is van The New York Times.
Sotheby's zegt op de hoogte te zijn van de bezwaren en met de erfgenamen naar een oplossing te zoeken. Volgens het veilinghuis heeft een 'uitgebreid herkomstonderzoek' vooralsnog niet vastgesteld dat het schilderij onder dwang is verkocht. Op de website van Sotheby's staat de verkoop nog steeds gepland voor woensdag om 18 uur Amerikaanse tijd. De Telegraaf meldt dat het veilinghuis vooralsnog doorzet.
Hoe kwam het schilderij in de veiling terecht?
Van Gogh schilderde het doek in 1890, in de laatste weken van zijn leven in het Franse Auvers-sur-Oise. Na zijn dood kwam het in bezit van zijn broer Theo. In 1909 kocht de Joodse uitgever Samuel Fischer het werk bij een kunsthandelaar in Parijs, aldus de beschrijving van Sotheby's.
Rond 1932 of 1933 gaf Fischer het schilderij, samen met twee werken van Cézanne, in bewaring bij de Amsterdamse kunsthandelaar Walter Feilchenfeldt. Na het overlijden van Samuel Fischer erfden zijn schoonzoon Gottfried en dochter Brigitte het schilderij en de uitgeverij.
Vlucht en financiële nood
Het verbod op Joodse uitgevers onder het naziregime bracht de uitgeverij van Fischer steeds dieper in financiële problemen. Om het bedrijf voort te zetten vluchtte het gezin in 1936 naar Wenen. Drie maanden na de vlucht uit Berlijn werd de Van Gogh verkocht, volgens de nazaten. De NOS meldt dat de erfgenamen stellen dat het doek onder druk van de nazi's van de hand is gedaan.
De familie vluchtte daarna nog meerdere keren: via Zwitserland en Zweden kwam zij uiteindelijk in 1940 in de Verenigde Staten terecht. Na de oorlog diende de familie meerdere schadevergoedingen in voor de gevolgen van het naziregime voor de uitgeverij. Compensatie voor de in Amsterdam verkochte schilderijen bleef echter achterwege: er bestond destijds geen juridische grondslag voor het vergoeden van kunstverkopen onder dwang in gebieden die niet onder nazibestuur stonden.
Internationale richtlijnen voor roofkunst
De internationale benadering van naziroofkunst is sindsdien veranderd. In richtlijnen uit het begin van deze eeuw staat dat niet alleen rechtstreekse confiscatie, maar ook kunstverkopen onder financiële druk als gevolg van nazi-vervolging kunnen worden beschouwd als onvrijwillige eigendomsoverdracht. Zowel Nederland als de Verenigde Staten onderschrijven die richtlijnen.
De richtlijnen zijn echter niet juridisch bindend. Hoeveel kans van slagen de familie Fischer heeft, is daardoor onduidelijk. Eerdere zaken onder vergelijkbare omstandigheden leverden wel successen op. Het Nieuwsblad bericht dat de erfgenamen de herkomstgeschiedenis van het doek betwisten.
Een Zwitsers museum besloot vorig jaar afstand te doen van een schilderij van Alfred Sisley, nadat erfgenamen van de Joodse kunstverzamelaar Carl Sachs aanspraak hadden gemaakt op het werk. Sachs was in 1939 voor de nazi's naar Zwitserland gevlucht en verkocht het schilderij daar een jaar later. Het museum sprak van 'onregelmatigheden' rond die verkoop.
Wat staat er woensdag op het spel?
Het schilderij prijkt op de cover van de veilingcatalogus van Sotheby's. Het doek maakt deel uit van de privécollectie van de overleden Argentijnse kunstverzamelaar Nelly Arrieta de Blaquier, die door het veilinghuis wordt aangeprezen als 'mythische privécollectie', met verder werk van Cézanne en Monet. Voor het eerst in vijf decennia is de Van Gogh weer voor het publiek te zien.
De kwestie raakt aan een breder vraagstuk: de restitutie van kunstwerken waarvan de eigendomsoverdracht onder invloed van nazi-vervolging tot stand kwam. Voor veilinghuizen zijn herkomstonderzoeken inmiddels standaard, maar de zaak-Fischer laat zien dat de juridische en morele beoordeling van verkopen uit die periode volop in beweging is. NRC wijst erop dat de erfgenamen de verkoop onder meer baseren op de financiële dwang die het naziregime op de familie uitoefende.
Veelgestelde vragen
Waarom eisen de erfgenamen dat de veiling niet doorgaat?
Zij stellen dat het schilderij in 1936 onder financiële dwang werd verkocht als gevolg van nazi-vervolging en dat Sotheby's dat moet weerleggen voordat het werk geveild kan worden.
Wat zegt Sotheby's over de bezwaren?
Het veilinghuis zegt met de erfgenamen naar een oplossing te zoeken. Een uitgebreid herkomstonderzoek heeft volgens Sotheby's vooralsnog niet vastgesteld dat de verkoop onder dwang plaatsvond.
Hoeveel kan het schilderij opbrengen?
De verwachte opbrengst bedraagt circa 180 miljoen dollar, wat het hoogste bedrag ooit voor een Van Gogh zou zijn.
