De Tweede Kamer wil niet dat een eventuele val van het kabinet direct tot nieuwe verkiezingen leidt. In de gemeentelijke en provinciale politiek bestaat die discussie sowieso niet: de verkiezingsdatum staat wettelijk vast, vier jaar na de vorige ronde. Wie halverwege de raadsperiode in een coalitiecrisis belandt, moet de breuk lijmen of een nieuw bestuursakkoord sluiten, aldus verslaggeving van NOS van 16 november.
D66, VVD en CDA verkeren sinds vorige week in een coalitiecrisis en overwegen een lijmpoging, een nieuwe formatie of nieuwe verkiezingen. De ervaring uit gemeenten en provincies laat zien dat een doorbraak zonder stembusgang goed mogelijk is, mits partijen bereid zijn de onderlinge verhoudingen te herstellen. De burgemeester van Utrecht en voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Sharon Dijksma, noemde het volstrekt onverantwoord als het kabinet demissionair zou worden, meldt Dagelijksestandaard.
Waarom vervroegde verkiezingen lokaal niet bestaan
De datum voor Provinciale Staten- en gemeenteraadsverkiezingen staat bij wet vast. Tussentijdse verkiezingen zijn er niet, ook niet bij een crisis. Toen de lokale partij Hart voor Hilversum in 2024 halverwege de raadsperiode uit de coalitie stapte, moest de breuk simpelweg worden opgelost binnen de bestaande raad, zo beschrijft NRC aan de hand van een lokale VVD'er die veel kiezersreacties krijgt op de huidige Haagse crisis.
Die vaste verkiezingsdatum dwingt partijen tot een oplossing met elkaar. Er is geen uitweg via de stembus, waardoor verkenners,werkafspraken en herstel van het onderlinge vertrouwen de enige route zijn.
Hoe Arnhem in 2019 een coalitiebreuk lijmde
In 2019 brak in Arnhem de coalitie van VVD, D66, GroenLinks en PvdA. Het directe aanleiding was een geschil over de begroting. Toenmalig GroenLinks-wethouder Cathelijne Bouwkamp wilde de financiële afspraken heropenen om bezuinigingen op de zorg te voorkomen, maar daar kwamen de partijen niet uit. GroenLinks en PvdA trokken daarop de stekker uit het bestuursakkoord.
Met nog bijna drie jaar te gaan tot de volgende verkiezingen moest het stadsbestuur blijven functioneren. De Gelderse VVD-gedeputeerde Jan Markink en de Amsterdamse GroenLinks-wethouder Rutger Groot Wassink werden aangesteld als verkenners, dezelfde rol die na verkiezingen gebruikelijk is.
Verkenners als spiegel
De twee spraken met alle fracties, coalitie en oppositie. Uit die gesprekken bleek dat geen enkele andere partij een nieuwe coalitie wilde vormen, ook getalsmatig niet. De conclusie was dat de vier oorspronkelijke partijen samen door moesten.
Naast het concrete geschil over de zorgkosten was er volgens beide verkenners een groter probleem: de verziekte onderlinge verhoudingen. Groot Wassink: 'We hebben in feite iedereen een spiegel voorgehouden.' Fractievoorzitters en fractieleden werden bij elkaar gezet met de boodschap hun eigen gedrag te bekijken.
Welke instrumenten werken bij een lijmpoging
Groot Wassink benoemt twee instrumenten. Het eerste zijn schriftelijke werkafspraken over de onderlinge samenwerking. Een voorbeeld is dat coalitiepartners elkaar niet verrassen met moties en overleggen zodra een van de partners bezwaren ziet. 'Dat soort spelregels zijn een manier om bestaand wantrouwen te kanaliseren', vat hij samen.
Het tweede instrument is informeler maar volgens hem minstens zo belangrijk: de onderlinge relaties onderhouden. 'Ga maar eens een borrel drinken en gooi het chagrijn op tafel, want als je het niet uitspreekt, dan blijft het onderhuids voortwoekeren', aldus Groot Wassink.
Ook Bouwkamp herkent dat. 'Je moet echt allemaal op tafel kunnen leggen wat voor jou belangrijk is en waar je pijn zit bij het handelen van de ander. Dat is best moeilijk in een soms vijandige sfeer, maar het is echt belangrijk.'
Na veel gesprekken gingen de vier Arnhemse coalitiepartijen uiteindelijk samen door tot het einde van de raadsperiode. 'Politiek is een strijd van idealen, maar je kan elkaar niet de hele tijd willen aftroeven', zegt Bouwkamp. 'Als de politiek alleen nog maar om winnen gaat, dan verliezen we allemaal. Je hebt een tijd van campagne voeren en een tijd van besturen. Dan moet je verzachten, naar elkaar luisteren en elkaar wat gunnen.'
Relevantie voor het huidige kabinetsdilemma
De Arnhemse casus toont dat een coalitiecrisis niet per se een bestuursvacuüm hoeft op te leveren. De vaste verkiezingsdatum werkt daarbij als institutionele dwang tot overeenstemming. Ook binnen de coalitiepartijen zelf klinkt die lijn: Dassen-politici waarschuwden Jetten en Bontenbal dat een kabinetscrisis of opnieuw nieuwe verkiezingen inwoners niet verder helpt, zo meldt het RD.
Voor het landelijke debat betekent dit dat de gemeentelijke praktijk een model biedt: verkenners aanwijzen, alle fracties horen, werkafspraken vastleggen en de onderlinge verhoudingen herstellen. Of dat model zich laat vertalen naar de landelijke politiek, waar wél vervroegde verkiezingen mogelijk zijn, is de komende weken de kernvraag.
Veelgestelde vragen
Zijn er tussentijdse verkiezingen mogelijk in gemeenten?
Nee. De datum voor gemeenteraads- en Provinciale Statenverkiezingen staat vast, telkens vier jaar na de vorige verkiezingen. Bij een coalitiecrisis moeten partijen binnen de bestaande raad tot een oplossing komen.
Wat is de rol van verkenners bij een coalitiecrisis?
Verkenners spreken met alle fracties, zowel coalitie als oppositie, en beoordelen of de coalitie gelijmd kan worden of dat een nieuwe coalitie nodig is. In Arnhem vervulden Jan Markink en Rutger Groot Wassink die rol in 2019.
Welke afspraken helpen om wantrouwen te kanaliseren?
Schriftelijke werkafspraken over de onderlinge omgang, zoals het niet verrassen van coalitiepartners met moties, plus informeel contact om spanningen uit te spreken.
