EU-techsoevereiniteit: ambitie versus marktrealiteit
De Europese ambitie om technologisch onafhankelijker te worden, stuit op een marktpraktijk waarin Europese bedrijven structureel leunen op Amerikaanse cloud- en AI-infrastructuur. Dat bleek deze week op Vivatech in Parijs, de grootste techbeurs van Europa, waar het thema soevereiniteit de agenda domineerde. Ondanks de beleidsinspanningen van de Europese Commissie om eigen capaciteit op te bouwen, maken ook start-ups met aanzienlijke Europese investeringen veelvuldig gebruik van Amerikaanse leveranciers.
Het beleidskader rond Europese techsoevereiniteit
Vivatech trok bij zijn oprichting tien jaar geleden nog 45 duizend voornamelijk Franse bezoekers. Dit jaar worden 200 duizend bezoekers uit de hele wereld verwacht, met onder hen de Franse president Emmanuel Macron en de Indiase premier Narendra Modi. De groei van het evennement weerspiegelt de toegenomen politieke en economische urgentie van het Europese techdossier.
De Europese Commissie presenteerde deze maand een voorstellenpakket ter bevordering van techsoevereiniteit, met maatregelen gericht op het versterken van Europese cloud- en AI-bedrijven. De beleidsinspanning weerspiegelt een groeiend besef binnen de EU dat technologische afhankelijkheid strategische risico's met zich meebrengt. 'Tien jaar geleden werd hier alleen in de marge over gesproken, nu is het een prioriteit', aldus Bitouzet.
De urgentie nam verder toe naar aanleiding van het recente exportverbod dat het Amerikaanse Anthropic oplegde aan zijn meest geavanceerde AI-modellen. De restrictie, ingegeven door veiligheidsoverwegingen, werd door diverse Europese beleidsmakers geïnterpreteerd als een signaal dat de leveringszekerheid van kritieke technologieën niet als gegeven kan worden beschouwd.
Hoe verhoudt de soevereiniteitsambitie zich tot de marktpraktijk?
Binnen het Europese debat over soevereiniteit bestaan twee hoofdstromingen, aldus Bitouzet. De eerste stroming bepleit volledige onafhankelijkheid, een benadering die vooral in Frankrijk weerklank vindt. De tweede stroming pleit voor diversificatie van leveranciers om de afhankelijkheid van individuele marktpartijen af te bouwen, met prioritering naar de strategische relevantie van de betrokken sector. 'Misschien is het niet zo cruciaal welk land er achter je muziekstreamingdienst zit, maar dat is heel anders voor wie gegevens van defensie opslaat', aldus Bitouzet.
Op de beursvloer van Vivatech werd de spanning tussen beleidsambitie en marktrealiteit zichtbaar. De speciaal ingerichte 'soevereiniteitsarena' herbergde een panelgesprek onder de titel 'Europese soevereiniteit begint met concurrentievermogen', georganiseerd door het Amerikaanse Meta. Markus Reinisch, vicepresident Europees overheidsbeleid bij Meta, stelde dat Europa door hogere energiekosten, een tekort aan datacentercapaciteit en onvoldoende investeringskapitaal achterblijft bij de Verenigde Staten. Volgens Reinisch dient Europa zich te richten op de ontwikkeling van toepassingen voor bestaande, veelal Amerikaanse, AI-modellen, zoals het Franse Ray-Ban deed met de slimme bril die gebruikmaakt van Meta's AI-assistent.
AI-onderzoekers Frederike Kaltheuner en Leevi Saari wijzen in een analyse voor Tech Policy Press echter op het risico dat Europese bedrijven door deze benadering structureel afhankelijk blijven van Amerikaanse technologie. Een aanzienlijk deel van de omzet van Europese AI-toepassingen vloeit terug naar de Amerikaanse aanbieders wier modellen worden gebruikt. Bovendien bestaat de vrees dat Amerikaanse techgiganten succesvolle Europese toepassingen kunnen repliceren en de oorspronkelijke ontwikkelaars wegconcurreren. 'Een bloeiende Europese AI-start-upsector betekent niet automatisch een economisch voordeel voor Europa', aldus de onderzoekers.
Welke strategieën hanteren Europese AI-start-ups?
De pragmatiek van Europese start-ups weerkaatst de complexiteit van het vraagstuk. De Duitse start-up Aily, die AI-assistenten voor bedrijfsprocessen levert en ruim 100 miljoen euro aan investeringen heeft opgehaald, maakt gebruik van de infrastructuur van Amazon Web Services. Volgens AI-ingenieur Juan Abia biedt AWS toegang tot een breed scala aan AI-modellen en data-opslag tegen competitieve voorwaarden. Abia erkent het belang van soevereiniteit 'gezien de geopolitieke onzekerheid', maar stelt dat Aily haar diensten ook bij Europese leveranciers kan afnemen indien noodzakelijk. Recentelijk koos een retailklant expliciet voor een alternatieve aanbieder, gelet op de concurrentiepositie van Amazon in de e-commerce.
De Belgische start-up ReplyFabric, die een AI-assistent voor gedeelde bedrijfsmailboxen aanbiedt, bouwt voort op het platform van Google en ontvangt AI-rekenkracht gratis. Oprichter Tom Vanderbauwhede omschrijft dit als 'vendor lock-in': Google bindt jonge bedrijven met aantrekkelijke voorwaarden aan haar ecosysteem. Hoewel de verwevenheid met Google niet absoluut is, zou een overstap naar een ander platform enkele weken vergen. Vanderbauwhede heeft echter rekening gehouden met een scenario waarin geopolitieke ontwikkelingen de levering van Amerikaanse AI-diensten beperken: 'Stel dat president Trump beslist dat Google geen AI meer mag leveren aan ons, dan kan ik zo overstappen op Mistral.'
Kan Mistral de Amerikaanse AI-dominantie doorbreken?
Mistral, gevestigd in Parijs, fungeert als Europa's voornaamste troef voor de ontwikkeling van grote AI-modellen. De vraag is echter of het bedrijf voldoende capaciteit kan vrijmaken wanneer Europese bedrijven massaal zouden overstappen. Dit jaar verwacht Mistral een omzet van 1 miljard euro, een bedrag dat een fractie vormt van de inkomsten van de grotere Amerikaanse concurrenten OpenAI en Anthropic.
Vanderbauwhede benadert de kwestie pragmatisch: 'Als ik niet kies voor een Amerikaanse leverancier, zou mijn business uit de markt geprijsd worden.' Hij positioneert zijn product nadrukkelijk voor het mkb, waar doelmatigheid prevaleert boven strategische risico's. 'Het leger moet dit misschien niet gebruiken. Maar ik bied dit aan voor de mkb-bedrijven die vandaag de dag geen toegang krijgen tot goede AI-oplossingen, waardoor mensen de hele dag onzinnige copy-paste-taken doen.' Voor die toepassing acht hij de risico's van Amerikaanse leveranciers overzichtelijk, vergelijkbaar met de vertrouwensrelatie die bedrijven hebben met Microsoft Outlook voor e-mail.
Start-ups die uitsluitend Europese datacenters en AI-modellen inzetten, richten zich veelal op cliënten met verhoogde beveiligingseisen. Het Franse Seedext, dat geautomatiseerde samenvattingen van videovergaderingen aanbiedt, bedient grote bedrijven en overheidsorganisaties die dergelijke informatie niet bij Amerikaanse aanbieders willen onderbrengen. Volgens stafchef Lylia Zouiche brengt deze keuze wel hogere kosten met zich mee.
Ook de Franse start-up Enchanted Tools, die de robot Miroka ontwikkelt voor inzet in zorginstellingen, leunt op Amerikaanse taalmodellen. Ingenieur Cédric Diavorini stelt dat de ontwikkelingen te snel gaan om eigen taalmodellen te programmeren: 'Over een maand kan een ander model dan Gemini weer beter zijn.' De robot zelf illustreert de hybride realiteit: een Frans product, ontwikkeld met Amerikaanse AI, dat in Europese zorginstellingen moet worden ingezet.
Wat is techsoevereiniteit?
Techsoevereiniteit verwijst naar het vermogen van een regio of land om autonoom te beschikken over kritieke digitale technologieën en infrastructuur, zonder structurele afhankelijkheid van externe leveranciers. In het Europese beleidsdebat betreft het specifiek het versterken van eigen capaciteit op het gebied van cloud computing, kunstmatige intelligentie, data-opslag en halfgeleiderproductie.
Waarom maken Europese start-ups gebruik van Amerikaanse AI?
Amerikaanse technologiebedrijven beschikken over aanzienlijk meer rekenkracht, kapitaal en datacentercapaciteit dan hun Europese tegenhangers. Dit stelt hen in staat geavanceerde AI-modellen te ontwikkelen en via hun cloud-platforms tegen competitieve voorwaarden aan derden aan te bieden. Voor veel Europese start-ups is het ontwikkelen van eigen modellen economisch niet haalbaar, mede gezien de hogere energiekosten en het tekort aan investeringskapitaal in Europa.
Welke beleidsmaatregelen neemt de Europese Commissie?
De Europese Commissie presenteerde deze maand een voorstellenpakket ter bevordering van techsoevereiniteit, met maatregelen gericht op het stimuleren van Europese cloud- en AI-bedrijven. De beleidsinspanningen beogen de leveringszekerheid van kritieke technologieën te waarborgen en de strategische afhankelijkheid van externe leveranciers te reduceren. De effectiviteit van deze maatregelen zal mede afhangen van de mate waarin Europese bedrijven in staat worden gesteld concurrerende alternatieven te bieden.