Vrouwen die tijdens de bezetting een relatie met een Duitser hadden, of van collaboratie werden verdacht, werden na de Tweede Wereldoorlog slachtoffer van ernstig seksueel geweld. Dat concludeert het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) op basis van verhoorverslagen uit 1952. De misstanden vonden onder meer plaats in interneringskamp Westerbork.
Dat blijkt volgens Nieuws.nl uit verhoorverslagen uit 1950, opgemaakt in het kader van de Parlementaire Enquête Regeringsbeleid 1940-1945. Het NIOD publiceerde deze week een uitgebreide analyse van deze bronnen. In de ongebruikte parlementaire enquêteverhoren kwamen bijna tweehonderd slachtoffers en getuigen aan het woord.
Seksueel geweld in interneringskampen
Het NIOD stelt dat vrouwen die tijdens de bezetting een relatie met een Duitser hadden, of van collaboratie werden verdacht, na de oorlog te maken kregen met structureel en wijdverspreid seksueel geweld. Historiek meldt dat het ging om verkrachtingen, sadistische martelingen, gedwongen ontkleding en publieke vernederingen in tientallen interneringskampen.
Volgens het NIOD werd in het eindrapport van de Enquêtecommissie geen melding gemaakt van deze verklaringen. Het instituut schrijft dat ondanks de belastende informatie in de verhoorverslagen zelfs de indruk werd gewekt dat er helemaal geen getuigen waren gevonden.
Misstanden in Kamp Westerbork
Het NIOD beschrijft ook de situatie in interneringskamp Westerbork, dat direct na de oorlog dienst deed als interneringskamp. In september 1945 schreef de Groningse krant Ons Noorden over meer dan ergerlijke toestanden op zedelijk gebied. De commandant van het kamp, luitenant J.G. Buyvoets, zag echter geen heil in een onderzoek. In een brief aan het Militair Gezag schreef hij dat er paal en perk gesteld moest worden aan de zinlooze en vaak op volkomen uit de lucht gegrepen geruchten gebaseerde verhalen en critiek in de pers.
Volgens Buyvoets kostten onderzoeken onnodig veel tijd, omdat de beweringen toch niet zouden kloppen. Hij sprak van een hetze. De druk op de krant werkte: begin oktober publiceerde Ons Noorden een rectificatie. Een predikant uit Odoorn die eveneens over misstanden in Westerbork schreef, was inmiddels door de kerk tot de orde geroepen.
Onderzoek door Johanna van Schilfgaarde
In december 1949 werd alsnog besloten tot een grootschalig onderzoek naar de wantoestanden in de interneringskampen. De verhoren werden afgenomen door de destijds net gepensioneerde politie-inspecteur Johanna van Schilfgaarde. De gesprekken die zij voerde tonen de mishandelingen en het misbruik vanuit het perspectief van de slachtoffers, aldus het NIOD.
Uit haar onderzoek bleek dat vrouwen in Westerbork zich bij aankomst moesten uitkleden. Zij ondergingen medische controles waarbij hoofdhaar en schaamhaar werd geschoren. Dit werd als hygiënische maatregel gepresenteerd, maar was volgens het NIOD vooral bedoeld om te vernederen. Tijdens deze onderzoeken moesten vrouwen soms langer dan een uur naakt in een kamer wachten. Er vonden ook inwendige onderzoeken plaats om geslachtsziekten en zwangerschappen vast te stellen.
Getuigenissen over vernedering en geweld
Meerdere getuigen vertelden dat een zwangere vrouw in haar buik werd geslagen. Tegen haar werd geroepen: Daar zit zeker een SS-kindje in. In hetzelfde kamp moesten twee zwangere vrouwen naakt op elkaar liggen en over de grond rollen. Meisjes van de Jeugdstorm moesten naakt marcheren.
Het NIOD beschrijft verder dat marechaussees 's avonds laat werden binnengelaten om seks te hebben met gedetineerde vrouwen en meisjes. Enkele maanden later werden kampwachten aangesteld die melding moesten maken van nieuwe incidenten.
Wat betekent dit voor de historiografie?
Het NIOD concludeert dat het structurele en ernstige seksuele geweld in de naoorlogse interneringskampen nog nooit op basis van deze bronnen is onderzocht en beschreven. De verhoorverslagen uit 1950 bleven decennialang ongebruikt.
De bevindingen plaatsen de naoorlogse periode in een nieuw licht. Volgens het NIOD ging het om wijdverspreid geweld tegen vrouwen, veelal zonder formele aanklacht of vervolging van de daders.
Wat concludeert het NIOD over de interneringskampen?
Het NIOD concludeert dat er in tientallen interneringskampen structureel seksueel geweld plaatsvond tegen vrouwen die van collaboratie werden verdacht, en dat dit nooit eerder op basis van de beschikbare verhoorverslagen werd onderzocht.
Waarom werden deze verklaringen eerder niet gebruikt?
De verhoorverslagen uit 1950 werden niet opgenomen in het eindrapport van de Parlementaire Enquêtecommissie Regeringsbeleid 1940-1945. Het eindrapport wekte volgens het NIOD zelfs de indruk dat er geen getuigen waren gevonden.
Wat gebeurde er in Kamp Westerbork?
In Kamp Westerbork, dat na de oorlog als interneringskamp diende, vonden volgens getuigen verkrachtingen, gedwongen ontkleding en vernederingen plaats. Ondanks berichtgeving in de regionale pers werd aanvankelijk geen onderzoek ingesteld.