Kasteel Nederhemert in de Bommelerwaard is inmiddels volledig hersteld, maar de kunstschat die het kasteel tijdens de Tweede Wereldoorlog in bewaring kreeg, is grotendeels verloren gegaan. Dat meldt NOS in een terugblik op de oorlogsgeschiedenis van het Gelderse kasteel. Een deel van de verdwenen collectie bevindt zich mogelijk tot op heden in Rusland.
Het kasteel, gelegen aan de grens tussen Brabant en Gelderland, brandde in januari 1945 tot de grond toe af. De herbouw startte in 2001 en werd in 2005 afgerond, waarna koningin Beatrix het gebouw officieel opende. De verloren kunstvoorwerpen werden nooit teruggevonden.
Hoe het kasteel tot kunstdepot werd
De geschiedenis van Nederhemert begint in de veertiende eeuw als verdedigingstoren. In de eeuwen daarna groeide het uit tot een kasteel met torens, een ommuurde binnenplaats en een balzaal. Het werd verwoest door Brabantse troepen, omgebouwd tot fort en in 1580 ingenomen door prins Maurits. Later bewoonden verschillende adellijke families het gebouw, onder wie de familie Van Wassenaer.
Toen in 1939 de dreiging van een oorlog met nazi-Duitsland toenam, besloot de rijksoverheid in Den Haag de Nederlandse kunstschatten op veilige locaties onder te brengen. Kastelen werden daarvoor als bijzonder geschikt beschouwd: dikke muren, verborgen ruimtes en een afgelegen ligging. Nederhemert was vooral aantrekkelijk omdat het ver van een verwacht front lag. Ook de kastelen Staverden, Doornenburg, Cannenburch, Ammersoyen en Velhorst deden dienst als opslagplaats. De Nachtwacht werd ondergebracht in de kelders van Kasteel Radboud bij Medemblik.
Waarom ging het mis in 1944?
Na de Duitse invasie werd de kunst uit Nederhemert weggehaald en opgeslagen in speciale kunstbunkers bij Zandvoort. Het kasteel kreeg echter opnieuw een rol. De frontlinie kwam in het laatste oorlogsjaar grotendeels in Gelderland te liggen, waardoor het Openluchtmuseum in Arnhem te dicht bij de gevechten kwam. In allerijl werd besloten de museumcollectie opnieuw naar Nederhemert over te brengen. Ook meerdere welvarende gezinnen in de Bommelerwaard gaven hun collecties glaswerk en porselein in bewaring binnen de kasteelmuren.
Die veiligheid bleek schijn. In het najaar van 1944 huisvestte het kasteel Duitse soldaten en werd een deel van de kunstvoorwerpen geplunderd. In de nacht van 12 januari 1945 brak bovendien brand uit, waarbij het kasteel, de historische inboedel en de toevertrouwde collectie in vlammen opgingen. Omroep Gelderland besteedde aandacht aan de rol die het kasteel in de oorlog speelde.
Wat is er precies verloren gegaan?
Wat de Duitsers meenamen en wat door de vlammen werd verwoest, is niet met zekerheid vast te stellen. Volgens Leo Weyman van Geldersch Landschap & Kasteelen biedt een gedetailleerde inventarislijst wel inzicht in wat er in de kelders lag opgeslagen.
Het gaat daarbij om klederdrachten uit het Openluchtmuseum, de collectie van Regteren Limpurg en de inventaris van diverse museumhuizen. We weten dat deze spullen zijn verdwenen, maar niet of ze door de brand zijn verwoest of ergens nog rondzwerven.
Onderzoekster Ingrid Jacobs concludeerde dat een groot deel van de collectie verloren ging door toedoen van de Duitse officier Jobst Hilmar Graf von Bose. Deze Oberst bracht veel kunstwerken naar zijn familiekasteel bij Leipzig, waar ze vermoedelijk in handen van het Rode Leger zijn gevallen. Een deel van de collectie van Nederhemert zou daardoor mogelijk in Rusland liggen, volgens Jacobs misschien zelfs in de Hermitage in Sint-Petersburg. Vooralsnog loopt dat spoor dood. Ook Headliner bericht dat een deel van de verloren schatten mogelijk nog in Rusland ligt.
Herstel na decennia van verval
Lang bleef Nederhemert een ruïne, in de streek bekend als de Steenklomp en vooral geliefd bij hangjongeren. Waar andere kastelen na de oorlog werden opgeknapt, leek de schade hier te groot. In 2004 werd alsnog besloten het kasteel nieuw leven in te blazen; het was het laatste grote project voor het herstel van oorlogsschade.
Door beperkte financiële middelen moesten scherpe keuzes worden gemaakt. Het kasteel werd niet in zijn geheel nagebouwd, maar alleen de delen die nog overeind stonden werden hersteld. De neogotische gevel uit de negentiende eeuw keerde niet terug.
Er werd besloten de neogotische gevel van het kasteel uit de negentiende eeuw niet na te bouwen. In plaats daarvan nam men de ongebruikelijke keuze om het kasteel niet naar één bepaalde historische staat terug te brengen, maar verschillende onderdelen naast elkaar te laten bestaan.
Tussen 2001 en 2005 werd het kasteel in volle luister hersteld. Na de voltooiing opende koningin Beatrix het gebouw. Wie de zuidwestpunt van de Bommelerwaard bezoekt, ziet het kasteel inmiddels weer tussen de bossen staan, al blijft de oorlogsschade aan de collectie onherstelbaar.
Veelgestelde vragen
Waarom werd kunst in Kasteel Nederhemert opgeslagen?
In 1939 wees de rijksoverheid kastelen aan als veilige bergplaatsen voor Nederlandse kunstschatten vanwege hun dikke muren en afgelegen ligging. Nederhemert lag bovendien ver van een mogelijk front.
Wat gebeurde er met de kunst uit het kasteel?
De collectie werd in 1944 geplunderd door Duitse soldaten en ging grotendeels verloren bij de brand van januari 1945. De Duitse officier Von Bose bracht volgens onderzoekster Ingrid Jacobs veel stukken naar Leipzig, waar ze vermoedelijk door het Rode Leger werden buitgemaakt.
Wanneer werd Kasteel Nederhemert herbouwd?
De restauratie vond plaats tussen 2001 en 2005. Koningin Beatrix opende het herstelde kasteel na voltooiing van de werkzaamheden.