Lokale democratie onder druk: 15% van gemeenteraadsleden vertrekt voortijdig

Een substantieel deel van de Nederlandse gemeenteraadsleden beëindigt voortijdig het mandaat. Uit analyse van cijfers van Staat van het Bestuur blijkt dat reeds 15 procent van alle raadsleden deze termijn de lokale politiek heeft verlaten. Daarnaast heeft nog eens 12 procent het raadslidmaatschap neergelegd vanwege een andere functie binnen het gemeentebestuur.

Structurele werkdrukproblematiek

Van de circa 8.500 raadsleden die in 2022 werden gekozen, hebben ruim 1.250 personen inmiddels de lokale politiek verlaten. Ongeveer duizend andere raadsleden werden benoemd tot wethouder of burgemeester. De meeste vertrekkers kozen voor beëindiging rond de helft van hun vierjarige termijn, waarbij bijna de helft 'persoonlijke motieven' aanvoerde.

Deze persoonlijke motieven omvatten voornamelijk problemen met de combinatie van het raadswerk met reguliere arbeid, gezinssituaties of gezondheidskwesties. De ontwikkeling illustreert de toenemende spanning tussen het deeltijdkarakter van het ambt en de uitgebreide verantwoordelijkheden.

Uitbreiding gemeentelijke taken

Abdullah Uysal, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden, karakteriseert de situatie als "zeer zorgelijk". Het raadslidmaatschap is in principe geconcipieerd als nevenfunctie, waardoor raadsleden verbonden blijven met de samenleving. "Als dat niet lukt, is dat schadelijk voor het ambt en onze lokale democratie," aldus Uysal.

De complexiteit van het gemeentelijk bestuur is aanzienlijk toegenomen door decentralisatie van rijkstaken. Gemeenten behandelen niet langer uitsluitend lokale infrastructuurkwesties, maar zijn verantwoordelijk geworden voor woningbouw, energievraagstukken, armoedebestrijding en asielopvang.

Veiligheidsproblematiek en intimidatie

Hoewel bedreigingen niet expliciet werden genoemd in de officiële verklaringen van vertrekkende raadsleden, wijst Uysal op een onderliggende factor van toenemende agressie en intimidatie. "De afgelopen twee jaar is de agressie en intimidatie toegenomen. Dan denk je wel twee keer na of je dit nog wilt," aldus de voorzitter, met name verwijzend naar discussies rond asielopvang.

Demografische verschuivingen

Het onderzoek toont aan dat de gemiddelde ervaring van raadsleden afneemt. Het aandeel raadsleden met meer dan één termijn ervaring daalde van 40 procent in 2018 naar 30 procent in 2022. Voornamelijk studenten en gepensioneerden maken nog tijd vrij voor raadswerk, terwijl burgers met voltijdbanen of gezinsverantwoordelijkheden vaker afhaken.

Vrouwelijke raadsleden vertrekken procentueel vaker dan mannelijke collega's. Ook leden van landelijke partijen stoppen frequenter dan vertegenwoordigers van lokale bewegingen. In gemeenten met meer dan honderdduizend inwoners is het vertrekpercentage hoger dan in kleinere gemeenschappen.

Beleidsmaatregelen en vooruitzichten

Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft jaarlijks één miljoen euro extra toegewezen aan opleiding en ondersteuning van lokale politici. Tevens onderzoekt het ministerie de mogelijkheid van uitbreiding van gemeenteraden om werkdruk beter te verdelen.

Uysal pleit voor structurele verbeteringen: meer ondersteuning, betere verlofregelingen en aangepaste vergoedingen. "De vergoeding is nu afhankelijk van de grootte van een gemeente, maar dat zegt natuurlijk niets over de zwaarte van het ambt."

De gemeente Ermelo registreerde de grootste relatieve leegloop met negen vertrekkers op 21 zetels. Per provincie vertrokken procentueel de meeste raadsleden in Drenthe, de minste in Limburg.