Vijftien jaar na Utøya: Breiviks manifest blijft inspiratiebron voor extreemrechtse aanslagen
Het is vandaag vijftien jaar geleden dat de extreemrechtse terrorist Anders Breivik 77 mensen in Noorwegen vermoordde bij een bomaanslag in Oslo en een schietpartij op het eiland Utøya. Hij publiceerde daarbij een 1500 pagina's tellend document waarin hij zijn daden verklaarde. Dat manifest dient nog steeds als inspiratiebron voor nieuwe aanslagplegers, stellen experts.
In mei dit jaar openden twee jongeren van 17 en 18 jaar het vuur op een moskee in San Diego, Verenigde Staten. Daarbij kwamen drie mensen om het leven. De aanslagplegers lieten beiden een manifest na met een lange lijst van namen van terroristen die hen inspireerden, waaronder Anders Breivik.
Hoe functioneert het manifest van Breivik als inspiratiebron?
Breivik was niet de eerste aanslagpleger die een manifest schreef. In zijn manifest verwijst hij naar Ted Kaczynski, die tussen 1978 en 1995 tientallen bomaanslagen pleegde in de VS. Kaczynski omschreef het doel van zijn daden in 1995 in een essay dat door The New York Times en Washington Post werd gepubliceerd. Toen Kaczynski's broer daarin zijn schrijfstijl herkende, kon de zogenoemde 'Unabomber' worden opgepakt.
“Maar het manifest van Breivik was wel de start van een keten aan manifesten”, zegt Elanie Rodermond, terrorisme-onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam. “Aanslagplegers laten tegenwoordig steeds documenten na waarin ze teksten uit eerdere manifesten kopiëren.”
The New York Times becijferde in 2019 dat een op de drie extreemrechtse aanslagplegers werd geïnspireerd door een eerdere aanslagpleger, waarbij informatie online aan elkaar wordt doorgegeven.
Wat stond er in het manifest van Breivik?
Breivik mailde zijn manifest 90 minuten voor zijn bomaanslag op een overheidsgebouw in Oslo naar 1003 geadresseerden die hij aanschreef met “westerse Europese patriotten”. Hij vroeg hen het document te verspreiden. Ook plaatste hij het document op een extreemrechts online platform.
In de tekst schreef Breivik dat hij zich verzet tegen de “islamisering van de wereld” waar hij “de linkse elite” voor verantwoordelijk houdt. Zijn aanslag was gericht op een overheidsgebouw en sociaaldemocratische jongeren. “Het is een aanval op allerlei soorten minderheden die onze wereld zouden overnemen. Hij noemt dat de Great Replacement”, aldus Rodermond.
Daarnaast gaf Breivik in het manifest uitgebreid advies aan rechtsextremisten voor de aanschaf van wapens en hoe ze bommen en nucleaire wapens kunnen maken. Ook schreef hij over Nederland als “een totalitaire samenleving als een direct gevolg van de massa-immigratie en in het bijzonder de instroom van moslims”. Hij noemde Pim Fortuyn, Geert Wilders en Ayaan Hirsi Ali.
Hoe verspreidde Breivik zijn gedachtegoed?
“Je zag dat het document al heel snel in tientallen talen vertaald werd”, zegt terrorisme-onderzoeker Liesbeth van der Heide van Universiteit Leiden, die de eerste rechtszaak tegen Breivik bijwoonde. “De eerste vertaling was in het Nederlands, daar was toen nog veel ophef over. Het zegt veel over zijn directe invloed.”
Breivik schreef in zijn manifest de rechtszaak te willen gebruiken om zijn gedachtegoed verder te verspreiden. Van der Heide: “En dat deed hij ook. Normaal gesproken beroepen verdachten zich op het feit dat ze ontoerekeningsvatbaar zijn, maar Breivik zei juist dat hij het met zijn volle verstand had gedaan.” Bij de rechtszaken bracht hij regelmatig de Hitlergroet en droeg hij verschillende extremistische boodschappen op zijn tas en jasje.
Het is Breivik gelukt om zijn gedachtegoed te verspreiden “in ieder geval onder rechtsextremisten”, zegt onderzoeker Rodermond. “Tot op de dag van vandaag circuleren elementen uit zijn manifest op internet. Ze worden breed gedeeld op rechtsextremistische fora.”
Daarbuiten worden manifesten onder meer besproken in zogeheten Com-groepen, waarin jongeren geweld verheerlijken, ziet Rodermond. “Ook de aanslag van Brenton Tarrant is daar heel erg vaak genoemd, waarbij zeker het idee van het livestreamen heel erg aansprekend is voor deze groepen.”
Waarom blijven manifesten een uitdaging voor autoriteiten?
Ondanks verschillende wetten en detectiemethoden slagen autoriteiten er vooralsnog niet in de verspreiding van manifesten volledig te stoppen. “In de huidige tijd met internet zijn die natuurlijk overal snel gedownload, dus het blijft steeds terugkomen”, zegt Rodermond.