Coronacommissie onderzoekt impact schoolsluitingen op leerlingen
De tijdelijke commissie coronavirus onderzoekt deze week de besluitvorming rond de sluiting van onderwijsinstellingen tijdens de pandemie. Getuigen waaronder Kinderombudsman Margrite Kalverboer, voormalig VO-Raadvoorzitter Paul Rosenmöller, oud-minister Ingrid van Engelshoven en OMT-lid Károly Illy benadrukken dat de advisering te eenzijdig medisch was en dat de maatschappelijke gevolgen voor leerlingen onvoldoende werden meegewogen. De commissie hoort vrijdag oud-minister Arie Slob.
Kalverboer: Kinderbelangen onvoldoende in afwegingen meegenomen
Kinderombudsman Margrite Kalverboer stelt dat de belangen van kinderen en jongeren tijdens de coronacrisis ondergeschikt werden gemaakt aan andere belangen. In het Outbreak Management Team (OMT) was geen kinderpsycholoog of kindergeneeskundige vertegenwoordigd. Bestaande rapporten over de schadelijke gevolgen van schoolsluitingen voor kwetsbare kinderen werden volgens Kalverboer niet benut door het kabinet.
Kalverboer voerde in het voorjaar van 2020 een quickscan uit onder meer dan 500 kinderen en jongeren. Het beeld was diffuus. Sommige kinderen, zoals zij met autisme of een lichamelijke aandoening, profiteerden tijdelijk van de rust. Voor kinderen in complexe gezinssituaties en jeugdinstellingen waren de gevolgen echter aanzienlijk. Naarmate de crisis voortduurde, namen de negatieve effecten toe, waarschuwde Kalverboer in brieven aan de Tweede Kamer.
De Kinderombudsman signaleert dat haar waarschuwende rapporten en brieven aan de minister-president en de minister van Onderwijs onbeantwoord bleven. Een ombudsman beschikt niet over doorzettingsmacht, erkent Kalverboer. Ze geeft aan dat ze mogelijk meer nadruk had moeten leggen op haar adviezen.
Gevolgen voor middelbare scholieren en mbo-studenten
De impact van de schoolsluitingen was het grootst voor leerlingen vanaf twaalf jaar en mbo-studenten, aldus Kalverboer. Basisschoolleerlingen konden nog rekenen op ouderlijke ondersteuning, maar middelbare scholieren misten contact met leeftijdsgenoten en kregen vaker te maken met thuisspanningen. Mbo-studenten, die sterk afhankelijk zijn van praktijkonderwijs en stages, zagen hun opleiding stilvallen. Volgens Kalverboer kampten zij met diepe eenzaamheid en mentale problemen. Een brief van minister Van Engelshoven over het mbo bleef onbeantwoord.
Rosenmöller: VO-Raad pleitte voor open onderwijs en lerarenvaccinatie
Paul Rosenmöller, destijds voorzitter van de VO-Raad, herhaalt voor de commissie zijn oproep om scholen bij een toekomstige pandemie nooit meer volledig te sluiten. De kennis over de schadelijke cognitieve en sociaal-emotionele gevolgen is inmiddels toereikend, stelt hij. Een volledige sluiting zou bij een nieuwe pandemie verwijtbaar zijn.
Rosenmöller bekritiseert de frequentie van wisselende regimes. Scholen gingen van volledige sluiting naar opening met anderhalve meter afstand, om vervolgens weer andere maatregelen te implementeren. De VO-Raad pleitte voor een aanpak met een langere horizon, om stabiliteit voor leerlingen te waarborgen.
Contradictorische adviezen en vaccinatiestrategie
De VO-Raad baseerde zich aanvankelijk op het advies van OMT-voorzitter Jaap van Dissel, die op vrijdag 13 maart 2020 aangaf dat scholen open konden blijven. Een dag later publiceerde de Federatie Medisch Specialisten een tegengesteld advies, dat de scholen moesten sluiten. Dit advies was een kantelpunt, aldus Rosenmöller, dat onrust onder leraren en schoolbesturen vergrootte. Het kabinet nam op zondag het besluit tot sluiting. De VO-Raad accepteerde het democratische besluit, mede om te voorkomen dat leraren uit angst thuis zouden blijven.
De VO-Raad bepleitte herhaaldelijk prioritaire vaccinatie voor leraren, om bezorgdheid en ziekteverzuim te verminderen. Het kabinet wees dit af, naar verluidt uit vrees voor precedentwerking. Rosenmöller noemt dit teleurstellend, gegeven het belang dat het kabinet zelf aan onderwijs toekende.
Kansenongelijkheid nam toe
De gevolgen van thuisonderwijs waren ongelijk verdeeld, benadrukt Rosenmöller. Niet alle leerlingen beschikten over een laptop of een geschikte werkplek. Sommigen volgden lessen met meerdere personen aan een keukentafel. Hoewel het Rijk middelen beschikbaar stelde voor leerlingen zonder computer, nam de kansenongelijkheid toe. Ook was niet elke docent bedreven in digitaal onderwijs.
Van Engelshoven: Vakministeries moeten eerder meedenken
Oud-minister Ingrid van Engelshoven stelt dat vakministeries bij een volgende pandemie vanaf het begin betrokken moeten worden bij de afwegingen. Haar ministerie kon tijdens de coronacrisis vooral reactief optreden en kleine aanpassingen doorvoeren op voorgestelde maatregelen.
Van Engelshoven trok in augustus 2021 een rode lijn: het onderwijs zou niet meer volledig sluiten, ook niet bij een nieuwe coronagolf. De dominante positie van het OMT in de advisering was volgens haar een gegeven. Ze erkent dat advisering over welzijn en mentale aspecten op vergelijkbare wijze nuttig zou zijn geweest, al is onzeker of dat tot andere besluiten had geleid.
Coronatoegangsbewijs als alternatief
Van Engelshoven overwoog het invoeren van een coronatoegangsbewijs in het hoger onderwijs, zodat studenten met een negatieve test, vaccinatie of herstelbewijs fysiek onderwijs konden volgen. Ze erkent de spanning met het recht op onderwijs voor iedereen, maar vond dat de voordelen voor de groep studenten zwaarder wogen. Het voorstel is niet geïmplementeerd.
Op de vraag van de commissie waarom het kabinet eind 2020 niet eerst andere maatregelen nam voordat scholen sloten, conform het OMT-advies, kon Van Engelshoven de exacte afweging niet meer reconstrueren. Het doorslaggevende argument was dat het aantal reisbewegingen moest dalen, aldus de oud-minister.
Illy: Kindergeneeskunde was ondervertegenwoordigd in OMT
Kinderarts Károly Illy, voormalig voorzitter van de Nederlandse Vereniging Kindergeneeskunde en OMT-lid, constateert dat het OMT aanvankelijk geen expertise op het gebied van kindergeneeskunde omvatte. Na zijn toetreding zat hij tegenover zestien virologen, microbiologen en artsen infectiebestrijding. Die samenstelling beïnvloedde de afwegingen, aldus Illy. Als zestien mensen hetzelfde standpunt delen, wordt dat de richting.
Illy stelde voor de minimale afstand voor middelbare scholieren te verkleinen van 1,5 naar 1 meter. Het voorstel vond geen steun bij de meerderheid in het OMT, al verliep de afweging volgens Illy zorgvuldig.
Contradictorische medische adviezen bemoeilijkten besluitvorming
De Federatie Medisch Specialisten adviseerde in maart 2020 onafhankelijk van het OMT dat scholen moesten sluiten. Dit tegengestelde advies bemoeilijkte de besluitvorming en vergrootte de maatschappelijke onrust, erkent Illy. Het bestuur van de Federatie heeft hiervoor excuses aangeboden. Illy spreekt eveneens zijn ongenoegen uit over de kabinetsreden dat schoolsluitingen ook bedoeld waren om ouders thuis te houden. Hij stelt dat het kabinet dan direct tot ouders had moeten zeggen thuis te blijven, zodat kinderen naar school konden.
Illy geeft aan dat de impact van de sluiting voor mbo- en hbo-studenten pas begin 2021 op zijn netvlies kwam. In 2020 stond deze groep niet in de OMT-afwegingen, aldus Illy, die hiervoor zijn verantwoordelijkheid neemt.
Bedreigingen van OMT-leden
Illy deelt met de commissie dat hij bedreigingen ontving. Oud-minister Ferd Grapperhaus had OMT-leden hulp beloofd, maar Illy's aangifte werd volgens hem niet serieus genomen. Via RIVM-directeur Jaap van Dissel en een strafrechtadvocaat wist hij contact met de politie te krijgen. Illy pleit voor een direct bereikbaar aanspreekpunt binnen de overheid voor OMT-leden die bedreigd worden.
Wat staat er nog op het programma van de coronacommissie?
Vrijdag wordt oud-minister Arie Slob, verantwoordelijk voor basis- en voortgezet onderwijs tot januari 2022, verhoord. In de middag verschijnt Nienke Luijckx, voormalig voorzitter van het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS). Rosenmöller gaf alvast een advies voor het eindrapport: de conclusie dat scholen nooit meer volledig gesloten moeten worden verdient een centrale plaats.
Waarom werden scholen tijdens de coronacrisis gesloten?
De kabinetsbesluiten tot schoolsluiting in maart 2020 en eind 2020 waren gebaseerd op medische advisering, primair van het Outbreak Management Team (OMT). Tegengestelde adviezen van medische specialistenorganisaties vergrootten de druk. Het kabinet motiveerde de sluitingen met de noodzaak om reisbewegingen en besmettingen terug te dringen.
Welke gevolgen hadden de schoolsluitingen voor leerlingen?
Leerlingen in het voortgezet onderwijs en mbo kampten met cognitieve en sociaal-emotionele achterstanden, eenzaamheid en mentale klachten. De kansenongelijkheid nam toe doordat niet alle leerlingen over geschikte digitale middelen en werkomstandigheden beschikten. Basisschoolleerlingen ervoeren de gevolgen in mindere mate, door grotere ouderlijke betrokkenheid.
Hoe kan de besluitvorming bij een volgende pandemie verbeteren?
Getuigen pleiten voor bredere advisering, waarin naast medische ook maatschappelijke en pedagogische aspecten worden meegewogen. Vakministeries moeten volgens oud-minister Van Engelshoven vanaf het begin betrokken zijn. Rosenmöller stelt dat scholen aangepast open moeten blijven. Illy benadrukt de noodzaak van kindergeneeskundige expertise in het OMT.